Rak szyjki macicy jest jednym z nielicznych nowotworów złośliwych, któremu można niemal w stu procentach zapobiec lub który można całkowicie wyleczyć, pod warunkiem jego wczesnego wykrycia. W Polsce statystyki wciąż pokazują, że wiele kobiet zgłasza się do ginekologa zbyt późno, co wynika z faktu, że choroba we wczesnych stadiach nie daje żadnych bólów ani wyraźnych objawów. Regularne badania profilaktyczne są jedynym sposobem na monitorowanie stanu komórek nabłonka i wyłapanie zmian przednowotworowych. Świadome podejście do diagnostyki pozwala na proste i szybkie wdrożenie procedur medycznych, które ratują zdrowie i życie bez konieczności agresywnego leczenia onkologicznego.

Rak szyjki macicy a wirus HPV – co musisz wiedzieć o drodze zakażenia?

Głównym czynnikiem odpowiedzialnym za rozwój raka szyjki macicy jest wirus brodawczaka ludzkiego, czyli HPV (Human Papillomavirus). Jest to wirus niezwykle powszechny – szacuje się, że większość osób aktywnych seksualnie zetknie się z nim przynajmniej raz w życiu. W większości przypadków zdrowy układ odpornościowy jest w stanie samodzielnie wyeliminować infekcję w ciągu kilkunastu miesięcy, jednak w określonych sytuacjach wirus przechodzi w stan przetrwały.

Zakażenie wirusem HPV następuje najczęściej:

• Podczas kontaktów seksualnych (waginalnych, analnych oraz oralnych) – jest to główna droga transmisji.
• Poprzez bezpośredni kontakt ze skórą lub błoną śluzową osoby zakażonej w okolicach intymnych.
• W rzadkich przypadkach podczas porodu, kiedy matka przekazuje wirusa dziecku.

Warto wiedzieć, że istnieje ponad 100 typów wirusa HPV, ale nie wszystkie są tak samo groźne. Dzielimy je na typy niskiego ryzyka, które powodują głównie niegroźne zmiany skórne, takie jak kłykciny kończyste, oraz typy wysokiego ryzyka (onkogenne), wśród których najpoważniejsze to typy 16 i 18. To właśnie one odpowiadają za większość przypadków raka szyjki macicy, prowadząc do stopniowej dysplazji komórek nabłonka, która nieleczona może po kilku latach przekształcić się w nowotwór.

Cytologia klasyczna a cytologia płynna (LBC) – która metoda jest dokładniejsza?

Cytologia to badanie polegające na pobraniu wymazu z tarczy oraz kanału szyjki macicy za pomocą specjalnej, miękkiej szczoteczki. Obecnie w diagnostyce ginekologicznej stosuje się dwie główne metody opracowywania pobranego materiału. Choć obie służą temu samemu celowi, różnią się sposobem przygotowania próbki oraz precyzją wyniku.

Cytologia klasyczna polega na naniesieniu pobranych komórek bezpośrednio na szkiełko mikroskopowe, które jest następnie utrwalane i wysyłane do laboratorium. Jest to metoda sprawdzona od dekad, jednak posiada pewne ograniczenia – na szkiełku komórki mogą nakładać się na siebie, a domieszki krwi lub śluzu mogą utrudniać ich poprawną ocenę pod mikroskopem.

Cytologia płynna (LBC – Liquid Based Cytology) to nowszy standard, który polega na umieszczeniu końcówki szczoteczki w specjalnym pojemniku z płynem konserwującym. Przynosi to szereg istotnych korzyści:

• Większa liczba komórek trafia do laboratorium, ponieważ nie zostają one na szczoteczce, lecz zostają wypłukane do roztworu.
• Materiał jest oczyszczany z krwi, komórek zapalnych oraz śluzu, co sprawia, że preparat jest znacznie czytelniejszy dla patomorfologa.
• Z tej samej próbki można wykonać dodatkowe testy, na przykład w kierunku obecności wirusa HPV lub bakterii Chlamydia trachomatis, bez konieczności ponownego badania pacjentki.

W placówkach takich jak Szpital Gdańsk Lux Med pacjentki mają możliwość wyboru między obiema metodami, przy czym cytologia płynna jest często wskazywana jako badanie o wyższej czułości, co pozwala na wykrycie nieprawidłowości na jeszcze wcześniejszym etapie.

Jak przygotować się do badania ginekologicznego, aby wynik był wiarygodny?

Wiarygodność wyniku cytologii zależy nie tylko od precyzji lekarza i laboratorium, ale również od odpowiedniego przygotowania pacjentki. Istnieje kilka zasad, których przestrzeganie minimalizuje ryzyko uzyskania wyniku fałszywie ujemnego lub konieczności powtórzenia badania z powodu nieczytelności preparatu.

Zalecenia dotyczące przygotowania do cytologii obejmują:

• Odpowiedni termin – badanie najlepiej wykonać między 10. a 20. dniem cyklu miesięcznego (licząc od pierwszego dnia krwawienia). Cytologii nie wykonuje się podczas miesiączki.
• Abstynencja seksualna – należy powstrzymać się od kontaktów płciowych na co najmniej 24 do 48 godzin przed planowaną wizytą.
• Odstawienie preparatów dopochwowych – na dwa dni przed badaniem nie powinno się stosować globulek, kremów przeciwgrzybiczych, czopków ani irygacji nosa, ponieważ substancje w nich zawarte mogą zafałszować obraz komórek pod mikroskopem.
• Higiena zewnętrzna – przed wizytą wystarczy standardowe podmycie okolic intymnych czystą wodą lub łagodnym środkiem do higieny intymnej.

Jeśli pacjentka przechodziła niedawno infekcję intymną, badanie należy odłożyć do czasu całkowitego zakończenia leczenia oraz ustąpienia wszystkich objawów stanu zapalnego. Obecność komórek zapalnych w wymazie często uniemożliwia rzetelną ocenę cytologiczną, co skutkuje opisem „obraz nieczytelny z powodu licznych komórek zapalnych”.

Szczepienia przeciw HPV jako najskuteczniejsza forma ochrony przed nowotworem

Podczas gdy cytologia pozwala na wczesne wykrycie choroby (profilaktyka wtórna), szczepienia przeciw HPV stanowią tzw. profilaktykę pierwotną, czyli zapobiegają samemu zakażeniu wirusem. Szczepionka uczy układ odpornościowy rozpoznawania i zwalczania białek otoczki wirusa, dzięki czemu w przypadku kontaktu z prawdziwym patogenem, organizm natychmiast go neutralizuje.

Szczepienia są istotne z kilku powodów:

• Chronią przed najbardziej onkogennymi typami wirusa, które są odpowiedzialne za ponad 70-90% przypadków raka szyjki macicy.
• Są najskuteczniejsze, gdy zostaną podane przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, czyli przed potencjalnym kontaktem z wirusem.
• Szczepienie chłopców i mężczyzn jest równie ważne, ponieważ pozwala na ograniczenie transmisji wirusa w populacji oraz chroni ich przed innymi nowotworami wywołanymi przez HPV (np. rakiem gardła czy odbytu).
• Nowoczesne szczepionki 9-walentne chronią przed szerokim spektrum wirusów, w tym także tymi powodującymi brodawki płciowe.

Warto podkreślić, że szczepienie nie zwalnia z obowiązku wykonywania regularnej cytologii. Mimo że szczepionka znacząco redukuje ryzyko, istnieją rzadsze typy wirusa HPV, których preparaty nie obejmują, dlatego połączenie szczepień i regularnych badań przesiewowych jest obecnie uznawane za najpełniejszą strategię ochrony zdrowia kobiet.

Grupy wyników cytologii – jak interpretować opis badania i co robić dalej?

Przez wiele lat wyniki cytologii podawano w skali Papanicolau (grupa I, II, III itd.), jednak obecnie standardem jest system Bethesda. Jest on znacznie bardziej opisowy i precyzyjny, co ułatwia lekarzowi podjęcie decyzji o dalszym postępowaniu. Pacjentka odbierająca wynik powinna zwrócić uwagę na kilka istotnych oznaczeń.

Najczęściej spotykane opisy w systemie Bethesda to:

• Wynik prawidłowy (NILM) – nie stwierdzono zmian nowotworowych ani dysplazji. Należy jedynie kontynuować regularne badania raz w roku lub według zaleceń lekarza.
• ASC-US – stwierdzono nietypowe komórki nabłonka płaskiego o nieokreślonym znaczeniu. Często jest to wynik stanu zapalnego lub zmian hormonalnych, ale wymaga kontroli lub wykonania testu na obecność HPV.
• LSIL – zmiana śródnabłonkowa stopnia niskiego. Sugeruje aktywną infekcję HPV, która może ustąpić samoistnie, ale wymaga częstszej obserwacji.
• HSIL – zmiana śródnabłonkowa stopnia wysokiego. Jest to stan przednowotworowy, który wymaga pilnej diagnostyki, najczęściej kolposkopii (obejrzenia szyjki macicy pod powiększeniem) oraz pobrania wycinków do badania histopatologicznego.

Interpretacja wyniku zawsze należy do lekarza ginekologa. Nieprawidłowy wynik cytologii nie oznacza automatycznie raka – jest jedynie sygnałem, że w strukturze komórek dzieje się coś nietypowego, co wymaga wyjaśnienia. Dzięki temu, że proces nowotworowy na szyjce macicy rozwija się zazwyczaj przez wiele lat, wykrycie zmian na etapie ASC-US czy LSIL daje lekarzom czas na skuteczną interwencję, która chroni kobietę przed rozwinięciem się pełnoobjawowej choroby. Regularność badań to jedyna droga, by nie przeoczyć tego momentu.