Staw kolanowy jest jednym z największych i najbardziej obciążonych stawów w organizmie człowieka. Codziennie przenosi on ogromne ciężary, umożliwiając chodzenie, bieganie, kucanie czy wchodzenie po schodach. Z powodu tak intensywnej eksploatacji struktury kolana są wyjątkowo podatne na uszkodzenia oraz stopniowe zużywanie się. Schorzeniem, które najczęściej dotyka ten obszar aparatu ruchu, jest choroba zwyrodnieniowa, w literaturze medycznej nazywana gonartrozą.

Problem ten rozwija się powoli, często przez wiele lat, początkowo dając subtelne objawy, które pacjenci mają tendencję lekceważyć. Z czasem jednak postępująca degradacja tkanki chrzęstnej zaczyna wywoływać przewlekły ból, obrzęki oraz sztywność, co drastycznie ogranicza mobilność i utrudnia samodzielne funkcjonowanie. Współczesna medycyna oferuje wieloetapowe podejście do leczenia tego schorzenia – od metod mało inwazyjnych, przez terapie biologiczne, aż po zaawansowane procedury chirurgiczne.

Co to jest gonartroza? Przyczyny, czynniki ryzyka i mechanizm rozwoju zwyrodnienia stawu kolanowego

Gonartroza to przewlekła, postępująca choroba polegająca na zaburzeniu równowagi między procesami niszczenia a odbudowy chrząstki stawowej. Chrząstka pełni funkcję naturalnego amortyzatora, który pokrywa końce kości tworzących staw, zapobiegając ich bezpośredniemu tarciu o siebie podczas ruchu. W przebiegu zwyrodnienia tkanka ta traci swoją elastyczność, staje się cieńsza, zaczyna pękać i stopniowo zanikać. W odpowiedzi na ten proces tkanka kostna pod chrząstką ulega zagęszczeniu, a na obrzeżach stawu zaczynają tworzyć się patologiczne wyrośla kostne, czyli osteofity, które dodatkowo drażnią okoliczne struktury.

Etiologia powstawania zmian zwyrodnieniowych jest wieloczynnikowa. Lekarze dzielą gonartrozę na pierwotną, związaną z naturalnym procesem starzenia się organizmu, oraz wtórną, będącą następstwem innych nieprawidłowości.

Do głównych czynników ryzyka przyspieszających niszczenie kolana należą:

• nadmierna masa ciała, która w sposób permanentny przeciąża mechanicznie powierzchnie stawowe,
• przebyte urazy mechaniczne, takie jak złamania wewnątrzstawowe, zwichnięcia rzepki czy uszkodzenia aparatu więzadłowego i łąkotek,
• wrodzone lub nabyte wady postawy, zwłaszcza szpotawość lub koślawość kolan, które powodują nierównomierny rozkład obciążeń w stawie,
• osłabienie siły mięśniowej, w szczególności mięśnia czworogłowego uda, odpowiedzialnego za stabilizację i odciążanie kolana,
• schorzenia o charakterze ogólnoustrojowym, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów, cukrzyca czy dna moczanowa.

Proces ten ma charakter nieodwracalny, co oznacza, że zniszczona chrząstka nie ma zdolności do samoistnego odtworzenia swojej pierwotnej struktury. Dlatego tak istotne jest wczesne zidentyfikowanie problemu, aby zahamować postęp choroby.

Główne objawy zwyrodnienia kolana. Jak odróżnić chwilowe przeciążenie od zaawansowanej gonartrozy?

Wielu pacjentów zastanawia się, kiedy pojawiający się dyskomfort w nodze jest jedynie wynikiem intensywnego dnia, a kiedy zwiastuje początek poważnych zmian strukturalnych. Chwilowe przeciążenie stawu zazwyczaj mija samoistnie po kilku dniach odpoczynku, odciążenia kończyny i zastosowania standardowych okładów chłodzących. Ból ma charakter ostry, ale wyraźnie słabnie z każdym dniem i nie powraca przy wykonywaniu standardowych, codziennych czynności.

W przypadku gonartrozy obraz kliniczny jest zupełnie inny. Dolegliwości mają charakter przewlekły i wykazują tendencję do stopniowego przybierania na sile w miarę upływu miesięcy i lat.

Do najbardziej charakterystycznych objawów zaawansowanego zwyrodnienia należą:

• Ból startowy – dyskomfort pojawiający się na początku ruchu, na przykład podczas wstawania z krzesła lub rano, tuż po wyjściu z łóżka, który po przejściu kilkunastu metrów nieco łagodnieje.
• Sztywność poranna – uczucie zablokowania stawu po nocnym odpoczynku, które wymaga czasu i delikatnego rozruchu kończyny, aby ustąpić.
• Trzeszczenia i chrupania (krepitacje) – słyszalne i wyczuwalne pod dłonią odgłosy podczas zginania i prostowania kolana, wynikające z tarcia o siebie nierównych powierzchni kostnych.
• Ograniczenie ruchomości – trudności z pełnym wyprostowaniem nogi lub jej maksymalnym zgięciem, co uniemożliwia np. kucanie.
• Obrzęki i deformacje – powiększenie obrysów stawu wywołane nadprodukcją płynu maziowego (tzw. woda w kolanie) lub rozrostem osteofitów.

W zaawansowanych stadiach ból zaczyna towarzyszyć pacjentowi również w spoczynku oraz w nocy, negatywnie wpływając na jakość snu i wywołując stałe poczucie zmęczenia.

Zachowawcze leczenie gonartrozy – rehabilitacja, osocze bogatopłytkowe (PRP) oraz zastrzyki z kwasu hialuronowego

W początkowych i umiarkowanych fazach rozwoju choroby zwyrodnieniowej postępowanie medyczne opiera się na metodach zachowawczych. Ich celem jest redukcja dolegliwości bólowych, wygaszanie stanów zapalnych wewnątrz stawu oraz utrzymanie jak największego zakresu ruchomości, co pozwala odsunąć w czasie konieczność operacji.

Podstawowym elementem terapii zachowawczej jest indywidualnie zaplanowana fizjoterapia. Obejmuje ona kinezyterapię, czyli ćwiczenia wzmacniające gorset mięśniowy wokół kolana, ćwiczenia rozciągające oraz terapię manualną wykonywaną przez terapeutę. Pomocniczo stosuje się zabiegi fizykoterapeutyczne, takie jak krioterapia, laseroterapia czy pole magnetyczne, które działają przeciwbólowo i przeciwobrzękowo.

Gdy ćwiczenia to za mało, ortopedzi z powodzeniem stosują procedury z zakresu medycyny regeneracyjnej i wiskosuplementacji:

• Iniekcje z kwasu hialuronowego – polegają na podaniu preparatu bezpośrednio do wnętrza stawu. Kwas hialuronowy uzupełnia braki w naturalnym płynie maziowym, poprawia jego lepkość, działa jak środek smarujący i amortyzujący, co zmniejsza tarcie i ból.
• Terapia osoczem bogatopłytkowym (PRP) – polega na pobraniu od pacjenta niewielkiej ilości krwi, odwirowaniu jej w celu uzyskania koncentratu płytek krwi i wstrzyknięciu go w kolano. Zawarte w osoczu czynniki wzrostu stymulują procesy naprawcze w tkankach miękkich i wygaszają stan zapalny.

Wdrożenie tych metod pozwala wielu pacjentom na powrót do satysfakcjonującej aktywności bez konieczności przyjmowania dużych dawek doustnych leków przeciwzapalnych, które obciążają układ pokarmowy.

Kiedy operacja jest jedynym wyjściem? Wskazania do endoprotezoplastyki (wymiany) stawu kolanowego

Mimo stosowania różnorodnych metod zachowawczych, u części pacjentów choroba zwyrodnieniowa osiąga stopień zaawansowania, w którym chrząstka stawowa ulega całkowitemu zniszczeniu. Gdy ból staje się stałym towarzyszem życia, leki i zastrzyki przestają przynosić ulgę, a dystans, jaki pacjent jest w stanie przejść bez silnego dyskomfortu, kurczy się do kilkunastu metrów, należy rozważyć leczenie chirurgiczne.

Głównym rozwiązaniem w takich przypadkach jest endoprotezoplastyka stawu kolanowego, nazywana również artroplastyką. Jest to poważny zabieg operacyjny polegający na wycięciu zniszczonych, chorych fragmentów powierzchni stawowych kości udowej i piszczelowej, a następnie zastąpieniu ich sztucznymi implantami. Elementy te, wykonane ze specjalnych stopów metali oraz trwałego tworzywa sztucznego, odtwarzają prawidłową anatomię i mechanikę stawu.

W zależności od rozległości zmian stosuje się endoprotezy całkowite (wymieniające cały staw) lub połowicze (gdy zniszczeniu uległ tylko jeden przedział kolana, np. przyśrodkowy).

Kwalifikacja pacjentów do zabiegów operacyjnych oraz kompleksowa diagnostyka gonartrozy są realizowane m.in. w Szpitalu Gdańsk LUX MED, gdzie lekarze opierają decyzje na stopniu zaawansowania zmian w badaniach obrazowych oraz na poziomie ograniczeń funkcjonalnych odczuwanych przez chorego. Zabieg ten jest rekomendowany osobom, u których wyczerpano inne możliwości terapeutyczne, a stan kolana uniemożliwia normalne, codzienne życie.

Życie z endoprotezą kolana. Jak wygląda rehabilitacja po operacji i kiedy wraca pełna sprawność ruchowa?

Przeprowadzenie samej operacji wszczepienia implantu to połowa drogi do sukcesu. Równie istotną częścią procesu leczenia jest rekonwalescencja, która rozpoczyna się już w pierwszej dobie po zabiegu. Nowoczesne protokoły medyczne kładą nacisk na bardzo wczesną pionizację pacjenta, co oznacza, że chory z pomocą rehabilitanta stawia pierwsze kroki i uczy się prawidłowego obciążania operowanej nogi przy użyciu kul łokciowych już kilkanaście godzin po opuszczeniu sali operacyjnej.

Proces powrotu do sprawności jest rozłożony w czasie i wymaga od pacjenta dużej systematyczności. Rehabilitacja po endoprotezoplastyce skupia się na realizacji kilku zadań:

• stopniowym zwiększaniu bezpiecznego zakresu zgięcia i wyprostu w sztucznym stawie,
• odbudowie siły mięśni stabilizujących kończynę dolną, ze szczególnym uwzględnieniem uda i pośladków,
• nauce prawidłowego wzorca chodu, początkowo o kulach, a z czasem samodzielnie,
• pracy nad elastycznością blizny pooperacyjnej, aby zapobiec powstawaniu bolesnych zrostów tkankowych.

Większość pacjentów wraca do wykonywania podstawowych czynności domowych i pracy siedzącej w ciągu 6 do 12 tygodni od operacji. Pełna adaptacja organizmu do obecności sztucznego stawu oraz odzyskanie optymalnej formy fizycznej może jednak trwać od kilku miesięcy do roku.

Po zakończeniu rekonwalescencji pacjenci z endoprotezą mogą powrócić do umiarkowanych aktywności fizycznych, takich jak jazda na rowerze, pływanie czy spacery, ciesząc się życiem wolnym od przewlekłego, towarzyszącego im wcześniej bólu zwyrodnieniowego.